Oct 11, 2008

Saptawng hi a pawimawh ber em?

“Kan tawngte hi keimahni hlimthla a ni a, kan ngaihtuahna chhungril ber a sawi chhuak zo lo tih min hrilh anih chuan kei chuan kan boral hma leh kan tan a tha zawk ka ti” – MK Gandhi



Hawrawp mal kan neihna kum za a liama, kum sangbi tharah kan lo chuang kai ta a. Hetih chhung hian India rama ziak leh chhiar thiam tam ber dawttu nihna kan hauh pha a. India rama Kristian state awm chhun ni hialin kan in chhal a. Amaherawhchu hei hian mithiamte lung a dum zo ta lo niin alang. BA val saptawng a tawng ngam lo tih te, lehkhathiam hna hmu lo tih te leh Mizoram pel ngam lo lehkhathiam tih tawngkamte in thalaite min cho chhuah an tum mek ani.

Rawtna tam tak an rawn phawrh chhuak a. Tihhlawhtlin theih nise chu duhawm tak tak te an ni hlawm a. Chung zinga langsar tak zinga pakhat chu ‘saptawng’ dah pawimawh leh zual hi niin ka hria. Ani tak e, saptawng tello chuan tunlai khawvelah hmasawn a har nangiang mai. Lehkhathiam zir sang tak tak te zingah saptawnga tawng ngamlo mai ni loa, tawng theilo kan tam khawp mai. Hei hian Mizoram pelin hna min zawn tir ngam lo a. BA meuh pawh mahni tapchhak lum belin kan ram a hna harsat zia kan phun kan phun ta mai ani. Nu leh paten fate sap sikul-ah kaitir hram an tum phah a. Kan sawrkar pawhin sikul thenkhat te sap sikul-ah a let hial tawh ani. Hmasawn chu kan tum chiang khawp mai!

Mahse hei hian ani lo lamah hlet a chhuah dawn! Kan inzirna bul ber chu sumdawnna mualah kan chantir mek a. Sap sikul kan in hawn siak a. Min zirtir turin zirtirnaa tuimi ten an in daih ta lo a, inhlawhfakna ang lek a ngai zirtirtu an pung tual tual niin alang. Inkaihhruaina mumal tak a awm hek loa. A duh duhin a rem lai laiah sap sikul kan hawng a, zirtirtu a rem rem an dap khawm leh a. Hei hian zirna tha a thlen kherin ka ring lo. Mithiam tak tak te cheng sanghnih thum vel hlawha an thawh reng peih hi ka ring lo reng reng.

A pahnihna ah chuan kan zir dan kalphung hi kan thlak vek anih chuan chhungkuaa kan inlaichin dan hi a hawlh buai pha dawn. Chhungkua hi keini Mizote chauh ni loin hnamtinte inzirna bul ani si a. Nu leh pa tam zawk ten faten enge kan zir min hriat thiam pui phak tawh hek lo a. Thalaiten sikula kan zir kan hawnpui thei bawk hek lo. Thian lengte kawm duh mah se nupa pawh ti ti a rual thei tawh hek lo. Chhungkuaah titi hona a tlem tawh em em mai a, chawei dawhkan kilho hi kan in melh hrek hrek tawh mai ani. TV kan en a, duhzawng a inang thei tawh lo a. Pahnih leh pathum belh emaw paih tur emaw pawh kha ‘addition’ emaw ‘substraction’ emaw a lo in ti daih kha chuan thingtlangpa, a serthlum kung sang chuang leh theite kung za chuang rah zat belhkhawm a, ahlep tur zat chhut chhuak zung zung thin khan afate a hrilh fiah thei tawh lo a ni.

Thalaite chu mi tihdan entawnching mi kan lo nih phah ta a. Sam kan tipir a, kekawr mawng lang kan ha a. Nula ten kekawr tawt (tight) leh lailang kawr kan uar ta a. Heng tihdan kan lak chhawnte hi eng dang atang ni loin kan saptawng thiam tak zar a kan hawiher kan tihzauna kawng a kan chhar ka tilo thei lo. Heng hnamdangmite tihdan kan entawn te hian upate ril a rem thei lo a. Thalaite tan nu leh pa te chu ‘thing’ an lo ni ta a. Nu leh pa ten fate cho loh enin min en ti tih der tawh mai a ni. Kan thil tih te kan in hriat thiam pui phak tawh lo reng reng. Chu chuan in lam a kan hun tlemte hman tlan ve pawh kawrthuk tak ang maiin kan inkar a daidan ta tlat ani.

A dawt lehah chuan, kan tawng tawng neih ve chhun pachhe ve tak hi a nek ral dawn! America rama Indians tam zawk tawng a boral mek tih chanchinbuah te kan hmu fo thin a. Saptawng chu a hausa zawk teh meuh mai. Mahse Mahatma Gandhi khan, “Kan tawngte hi keimahni hlimthla a ni a, kan ngaihtuahna chhungril ber a sawi chhuak zo lo tih min hrilh anih chuan kei chuan kan boral hma leh kan tan a tha zawk ka ti,” a lo ti daih tawh a ni. Mizo tawng a kan zirlai pawh a saptawng tlem tal pawlh lova tawng thei tawh lo hi English Medium in thlak ta vek mai se la kan tawng hausa lo tak mai hian chhuan thum a daih meuh in kan ring em? Hnam dang tawng lehlin ngaihna kan hre tawh lo a. Thumal chherchhuah ngaihna chu a awm lo. VIIIth Schedule ah tel eng ang mahse chhiartu a hmu zo lo ang tih a hlauhawm.

Tuna kan mithiam, thu leh hla lam a min chawm mek tu te hian mual min liamsan mek lai hian keini thangthar zingah hian thu leh hla tha, rochun tlak ziak thei leh chhiar peih kan in chher chhuah ka ring lo. Aizawl naupang zingah ‘Pai kawng” leh ‘Thlam’ hria an awm mang tawh lo an ti. ‘Zawlpala leh Tualvungi’ emaw ‘Mauruangi’ thawnthubu lei tumin vak chhuak ta i la, Aizawl khawpuiah hian kan vak kual rei phianin ka ring (Dr Laltluangliana Khiangte chu awm lo se!).
Chanchinbu nitin chhuak leh thla kip chhuakte pawh a pung zela. Amaherawhchu, kan thlakip chhuakho bikah hian thingtlangpa chhiara hriatthiam pumhlum theih a tlem viau lo maw? Thil chhuak thar hmingte chu lo let thiamlo pawh ni ta ila, Mizo tawnga kan neih sa reng pawh hi saptawnga ziah ani deuh vek tawh si a. Mi tlemte thahnemngaihna zarah kan tawng kan la ti ve hram hram chauh ani.

A hlauhawm ber zawka chu kan hnam nun zia min rukbho sak zo dawn! Saptawngin a ken tel chu sap nunzia ani a. Hnam tawng leh hnam zia hi kal kawp tlat a ni. Mi hnamzia zir tello chuan hnamdang tawng hi a va thiam ngawt theih loh. Pawnfen tih aia skirt kha azir dan anih miau chuan kan hmeichhiate incheina mawi tak kha ‘thul’ chhunga khung bo daih ang mai a ni. Kan hnam lam-te (folk dances) hi khawiah nge kan inzirtir tak ang le! Veng thenkhatah phei chuan khawhar riahpui khap hial a lo ngai ta. Inriahpui kha an duhlo ani bik lo ang. Kan inriahpui dan a zawk hi a kalsual ani.
Social Science-a French Revolution leh American Civil War a pawimawh tluk zet hian Mizo history hi a pawimawh ve thoin ka hria. Mahse, vai siam lehkhabu kan tawmpuive ngawt a, Mizo zirlaibu pakhat a kan hnam chanchin leh ziarang kan inzirtir si chuan, ‘a then pawh kan hrelo’ tih kha chhuanlam a rem em a lawm. Mahni hnam tobul leh tawng pawh chhiar hlei thei lo kha chu engang pawhin Doctorate degree nei mah se mibo ani tho tho dawn. Mi hnam ziarang a hriat hnem poh leh midangte min hruaibo thui dawn ani mai.

Kan mithiam hmasa te zirna thaah an zir chhuak a, saptawng an thiam khawp mai. Mah se, saptawng ai chuan Mizo tawng an thiam zawk a. Thu leh hla heti zat hi min hnutchhiah thei a ni. Chuvangin khawngaihin keini Mizo tawng pawh thiam tha mang lo te hi saptawng a pawimawh ber min tih pui suh se. Saptawng thiam hmasak a Mizo tawng zir leh chu kan harsat dawn e mai.
‘Saptawng hi ka hua e’ ka tihna anilo. Saptawng hi tunlai khawvelah chuan a tello a nun theih loh deuh thaw hial a pawimawh ani. Mahse kan hnam nun leh tawng nena inthleng puiah chuan ka phal theilo ani. Tin, engkima engkimah chuan a pawimawh ber lo. A pawimawhna bik erawh a zirtu leh a hmangtu tur a zirin a awm teh meuh mai. Mahse mi nazawng hian saptawng hi kan hnemhnan pui lo mai nilo in kan hnam nunphung leh zia rang theihnghilh tawk chauh a in tih sapna mai leh a zah pha tawk chauh a sap nunphung zirna ani thei mai lo maw?

Tuna a lan danah kum tin Zoram chhung atangin mi sangkhat aia tlem in Graduate kan zo a, mi zahnih chuang awrh technical lamah kan lut thin bawka (Kan Qouta neih ve chhun te an ni miau a!). Heng mite bakah hian mi sang bawr vel bawkin State dang atangin an Graduate ve bawk a (Source: Zawlbuk.net). Mahni a inhaiveng thei chu ‘ui hum’ lek an ni. Hei hian a kawh zawk chu ‘Quality Education’ an tih ang hi ani. Kan zirna leh zirtir dan hi a bul thut atanga enfiah angai. Zirtirtu aikal lakte, bazar note in by-heart tirte leh exam oriented ngawr ngawr a kan inzirtirnate, suggestions in pek vak vakte leh political appointment-te hian enfiah hmasak a tulin a lang (Hei hi chu mithiamte leh thuneitute kutah i dah ngam ang!).

Chutilozawng, lehkhathiam pui pui, saptawng thiam tak tak; mah se, khawtlang tan a chhawrtlakloh kan in chhuah teuh anga; a lan danah sap, chhungril lama sap silo, Mizo bawk silo, mihring chawhpawlh kan chhuak teuh mai ang. A rei tawhlo ania! Tuna thalaite mah chawhpawlh kan nih chuan kan tu leh fate chu an chawhchawrawih tawh ngawt ang!

“Ka in chhehvelah hian hnam tin ziarang hi a theih anga zalena lentir vel ka duh a. Mahse, ka ke phet tur chuan a engamah hi ka phallo ani” – Mahatma Gandhi

Oct 7, 2008

CHAWHCHAWRAWI!

(He Article hi Mumbai Mizo Association 25th Anniversary Souvenir ah a chuang a. Editorial Board lam te ka dil lem lo a, ka rawn chhuahchhawng mai mai e.Tunlai chu ka buai em a blog pawh ka update hman lo ani!)
Mizoram lamah mautam tampui an buai pui luih luih karah Mumbai Mizo Association chuan Silver Jubilee lawm turin a inbuatsaih ve laih laih a. Souvenir-ah ka hming chuan tir ve ka duh si. Thuziah tur ka han dap khawm ve ngial dawn a tuifinriat lamah ka pil bo ta daih mai a. Lawng ruih nen, ngaihtuahna sawr bing tum ve pawh a inchawhchawrawi zo ta vek mai a. Ka han chawhpawlh tha leh teh ang!
KAWL LEH VAI:
Kawlvaiin min um liama, cachar vai ngal cherin min lo chep beta. kawl vai kan ngeia, cachar vai kan hua a. Kawlvaiin kan khawpui chawlhniah min chhuhsak a. Chawlhlohniah cachar vain kan bazaar min luahlan leh a. Abak ni la awm zawng ‘ZAN’ kan chang ve a. Nuhoin Kasauti leh Karam min en san a, Pahoin VCP-inah BAFFACOS sum hman sual dan min sawi san leh daih a. Thalai rualin hlimhlawp kan neih tlem zia chhuanlamin chhas-te nen concert kan pan leh dial a. A bang la awm ten khuang leh lam a ’HARHNA’ kaihthawh kan tum a.
Ti hian ka han ngaihtuah dawn a, kan huat vai a te hi an tihdan ah chuan kan ngaisang a, a thalai kan sawi vawng a; kan ngei kawl ho buaipui awm tak mautam a vang a Zoram pum tam kan hlau ngawih ngawih a (buh kan thar tlem tlem nen!). A bak ka ngaihtuah dawn lai takin a inchawhchawrawi ta vek a.
PAWL LEH PAWLITIK:
Pawlah kan chiang a, pawlitikah kan chiang leh zual a. Pawl hotu kan ngah a, pawlitik-ah kan ngah leh zual a. Hruaitu erawh kan tlachham tlang a. Member in ngah siakah kan chiang em em a. A member lam te erawh kan chiang lo hle thung a. Pawl beh chhanin pawlitikah mahni tanghma kan hai a. Zunin contract kan sawi chhuak a, a thlawn a sa turin vawi kan man khawm a. Hlep hlang hi a ni ringawt!
Ruihhlo man khawmin hnam nun tlu chhe mek tun din leh tumin kan inhmu khawm a. Pipute thlarau kalkawng thleng thlengin kan vak vai a. Haw lamah kan chhawl a lo hal a, ‘Zotuithiang’ ai chuan Kawl vai ho sen chi kha a lo thiang ta zawk si a. Berampute hian an beram enkawl te hi min chawm zo lo pawh niin ka hre lo, a beram a te hian kan zui a leh kan zui chhan a hi kan chiang lo a ni zawk lo maw? Pawl ho hi pawlitik an ni a, pawlitik hi….. an in chawhchawrawi leh ta!
DO LEH KHAP:
Do leh khap hi kan ngah lutuk a. Raldote hi do theih leh hneh theih an nia, thil thenkhat erawh chu do chi loh, hnimhnaih loh chi a awm thung a. Khap a bet chi a awm a, khap beh theih loh a awm bawk a (mutte hi han khap vaih teh se, thianpa Kaartunlawma te chuan Zoram haw chhan hi a nei lo reng reng!). Zu kan khap bur a, a rethei deuh ta kan man zing deuh a. Vairengte kan pel a, ‘zu hi amah chuan sual a ni lo’ kan ti tlang theuh a. Sawrkar-in (kuthnathawktute thian?) saptheitui leh grape tui min chhawp chhuah sak a. Thlasik khawvawt zan tairekah theitui kan paipawn tut tut a.
Ruihhlo kan do a, kan zavaiin sawrkar hna kan thawk a. A chhan ngai zawk a ten hmusit leh endawng an hlawh phah a. Kan do thlang kawrvai leh kawl kerang ho hian zankhat thil thuah min han liamsan ta duak mai se la! Eng eng hruaitu thenkhat emaw te chuan chhuan kan chham der mai lo maw? Chutih laiin Educated Unemployed ho tan erawh chuan van mana, Electric phei leh bazaar bul vel chu ‘Employment Centre’-ah a chang thung dawn ani.
Khapna dan hmangin kan duh loh kan inhnawl tawna. Kan veng atangin veng dangah, veng dang atangin khawdangah. Mizoram a awm ngaihna hre lo a biru kual biru kual kha, vai ramah eng star star hotel-ah emaw bar girl ni se chuan……… ngaihdan a in chawhchawrawi leh ta!
ZIRNA LEH VAIRAM:
Shillong tlang a Elvis thin a fate khan Vairampur kan thleng thla ta a. Pa te hnenah education tour-in kan kal a, sum a lo thleng te te a, eng eng bar leh cafĂ©-ah emaw week end Premiere League kan thlir liam mai mai a. Hnam culture humhalhtu nih in chuhin in lamah mipa leh hmeichhia kan in hek tawn a. Central sum kan ei ruk ve chhun chhun te a ngai ngai in vairamah kan vawm liam leh a. Kan zirzo te te a, ‘political appointment’ nghakin mahni in lumah kan tawm leh kuk a. Kan zir chhuah mobile changkang leh computer tangkai zia leh zirna bulpui anih zia hrilh fakin nu leh pa te neihthinglungkhawngin kan leitir a. Mirethei video clip leh zan tairek a sms nan kan hmang leh mai mai a.
Mipa ten bialnu pali nga tal vai bulah kan nei fur a. Kan bul vai te kan ti vir a, an huang tau a, kan ngaimawh leh si a. Kan hmeichhiate ni khua loh zia hrilh fakin, mah ni farnute vairama lehkha zir tur a kan thawn loh tur zia hahipin kan sawi a. Chutih laiin hmun thenkhatah thil thar kan zir belh a. Palai tirh leh inruk buai ngai lovin ‘live in relationship’ te nu leh pa hriat lohah kan lo practice vel mek bawk a. A in chawhchawrawi vel vek mai ani.
CHAWHTAWLH:
Ti hian ka ngaihtuah a. Thil engkim mai hi kan chawh pawlh a, kan chawhpawlh rual leh si lo a, tichuan a lo chawhchawrawi ta alo ni. Kan hnamin humsual a dai tih chu mi thahnemngai ten min lo hrilh tawh a. Chu ai a thahnem ngai leh zual ten siam that hna thawkin ‘CHHIPTHUAI’ min tum a. Kan hel leh roh si a! Mahni nun piah hretah bula mite theuh kan in ngaimawh tawn a. Kan hun a lo thleng a, kan ngaithei leh si lo a.
Khawvel nun a in her danglam a, kan khawhawi a zau tawlh tawlh a. Kan thinlung a zim telh telh thung a. Kawl leh vai kan do a kan huat a te pawh hian chintawk nei sela. An tello a nun kan la inpeih hma chu ‘inleitawn dan’ thiam i la. Pawl leh pawlitik pawh phun ser ser loin a thatlohna lai auvin dinchhuahpui ngam i la. Thalai tam leh zualin Zoram pelin hna zawng ngam I la. Amaherawhchu, ‘ar khawthim dai’ mai lovin kan dai tur erawh thlir thiam i la (Mizo kan ni miau si a!).
Chuti ni lo va, hnam nunphung theihnghilh tawk a vairam a awm a, vai vel ngam tawk vel a lehkha zir a, zui rui tawk chiah a in thiam a, saptheitui leh grape tui inpui tawk chauh a kan hmeichhiate ngai a, an vodka dawmlai hmu leh thei si lo emaw Mizo nula, Mizo tlangval pasal a neih tlak a ngai lo kan pun tawlh tawlh chuan kan ‘CHAWHTAWLH’ tawlh dawn a ni mai!